Làng gốm Chăm Bình Đức: Nghệ thuật tạo hình đất sét nung ngoài trời

Là một trong những làng nghề thủ công cổ xưa nhất Đông Nam Á vừa được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, làng gốm Chăm Bình Đức níu giữ phương thức làm gốm bằng tay và kỹ thuật nung lộ thiên độc đáo có một không hai.
Phan Hiệp, Bắc Bình — Nằm cách trung tâm thành phố Phan Thiết khoảng 60km về hướng Bắc tại thôn Bình Đức (xã Phan Hiệp, huyện Bắc Bình), Làng gốm Chăm Bình Đức (người Chăm gọi là Plei Hamu Trok) là một trong hai làng gốm Chăm cổ xưa hiếm hoi của Đông Nam Á còn lưu giữ trọn vẹn kỹ thuật làm gốm thủ công lộ thiên độc bản không dùng bàn xoay, được UNESCO chính thức ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào năm 2022.
Giữa không gian chói chang của dải đất duyên hải miền Trung, những công trình di sản văn hóa như Làng gốm Chăm Bình Đức: Nghệ thuật tạo hình đất sét nung ngoài trời sừng sững như những chứng nhân lịch sử lặng lẽ vượt qua phong ba thời gian. Từng lớp gạch nung cổ kính, từng đường nét hoa văn chạm trổ không chỉ ghi dấu đỉnh cao kiến trúc của một thời kỳ vàng son mà còn gửi gắm thế giới quan tâm linh sâu sắc của cộng đồng bản địa.
Đối với những ai trân trọng giá trị văn hóa truyền thống, mỗi chuyến viếng thăm không đơn thuần là hành trình ngắm cảnh hay chụp những bức hình kỷ niệm. Đó là cơ hội quý giá để lắng lại giữa nhịp sống vội vã, lắng nghe tiếng vọng ngàn xưa qua từng nhịp trống Paranưng và cảm nhận sức sống bền bỉ của một di sản đang được gìn giữ giữa đời sống đương đại.
Để hiểu rõ hơn về câu chuyện thực tế đằng sau Làng gốm Chăm Bình Đức: Nghệ thuật tạo hình đất sét nung ngoài trời, những thông tin đối chiếu và quan sát dưới đây sẽ mang đến góc nhìn đa chiều, chuẩn xác và hữu ích nhất cho quý độc giả.
Kỹ nghệ làm gốm bằng tay "Người xoay quanh đất" độc nhất vô nhị
Điểm làm nên giá trị độc bản của gốm Chăm Bình Đức chính là phương pháp tạo hình hoàn toàn bằng đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ mà không hề sử dụng bàn xoay cơ học như gốm Bát Tràng hay gốm Chu Đậu. Để tạo hình một chiếc lu, nồi đất hay bình hoa gốm, nghệ nhân Chăm đặt một khối đất sét dẻo lên một chiếc kê bằng gỗ cố định. Sau đó, người nghệ nhân vừa đi giật lùi vòng quanh khối đất, vừa dùng hai bàn tay nhào nặn, vuốt ve tạo dáng cho sản phẩm. Động tác uyển chuyển, nhịp nhàng của đôi chân và bàn tay thoăn thoắt tựa như một điệu múa thiêng liêng giữa con người và đất mẹ, khiến người xem không khỏi thán phục trước tài hoa bẩm sinh của người phụ nữ Chăm.
Bí mật đất sét sông Lũy và kỹ thuật nung lộ thiên bằng củi rơm
Đất sét dùng làm gốm Bình Đức được khai thác từ lớp phù sa sâu dưới lòng sông Lũy, có độ dẻo quánh và khả năng chịu nhiệt cực tốt. Sau khi khai thác, đất được phơi khô, đập nhỏ, ngâm nước rồi trộn cùng cát mịn theo tỷ lệ gia truyền để chống nứt vỡ khi nung. Đặc biệt, gốm Chăm Bình Đức không nung trong lò kín mà nung lộ thiên hoàn toàn ngoài trời. Nghệ nhân xếp các sản phẩm mộc thành từng tầng trên bãi đất trống, phủ đầy củi khô, vỏ dừa và rơm rạ bên ngoài rồi châm lửa đốt. Quá trình nung diễn ra từ 4 đến 6 tiếng ở nhiệt độ khoảng 700°C - 800°C. Ngọn lửa và khói bếp tự nhiên tạo nên những mảng màu hỏa biến kỳ ảo trên thân gốm: đỏ gạch, vàng cam, nâu đất và vệt đen chấm phá mộc mạc.

Kỹ thuật tạo màu bằng nước chiết xuất từ cây rừng
Ngay khi gốm vừa được cào ra khỏi đống tro lửa còn nóng bỏng tay, nghệ nhân dùng nước chiết xuất từ vỏ cây thị hoặc quả trám rừng vẩy nhẹ lên bề mặt sản phẩm. Nước cốt thực vật tiếp xúc với nhiệt độ cao của gốm tạo thành những chấm hoa văn màu đen bóng loáng tự nhiên và giúp gốm không bị rò rỉ nước khi sử dụng.
Cẩm nang trải nghiệm tự tay nặn gốm và mua quà lưu niệm
Ghé thăm làng gốm Bình Đức, bạn sẽ được các nghệ nhân Chăm nhiệt tình hướng dẫn tự tay nhào nặn đất sét, tạo hình những chiếc bình nhỏ xinh mang dấu ấn cá nhân. - Giá sản phẩm lưu niệm: Nồi đất nấu cơm, ấm sắc thuốc, bình hoa gốm có giá rất bình dân chỉ từ 30.000 - 150.000 VNĐ/sản phẩm. - Mua gốm thủ công tại đây là cách thiết thực nhất để ủng hộ đồng bào Chăm gìn giữ ngọn lửa di sản phi vật thể quý báu của nhân loại.

Thực trạng bảo tồn và nỗ lực tiếp lửa làng nghề gốm Chăm di sản
Sau khi được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, Làng gốm Chăm Bình Đức (xã Phan Hiệp) đang nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các cấp chính quyền và cộng đồng văn hóa du lịch: - Mở các lớp truyền dạy nghề gốm thủ công cho thế hệ trẻ em gái trong làng do các nghệ nhân cao niên như nghệ nhân Thông Thị Thềm trực tiếp hướng dẫn. - Xây dựng Không gian Trưng bày Gốm Chăm truyền thống kết hợp dịch vụ trải nghiệm du lịch cộng đồng (Homestay làng Chăm). - Du khách đến đây vừa là nét sinh hoạt đặc sắc vừa tạo nên góp phần trực tiếp gìn giữ ngọn lửa di sản gốm Champa ngàn năm không bao giờ tắt. Trong hành trình khám phá, bạn có thể kết hợp ghé thăm lễ hội Ka-tê rộn rã tiếng trống Paranưng và trải nghiệm di tích tháp Pô Sah Inư ngàn năm tuổi để có góc nhìn trọn vẹn nhất về đời sống xứ biển. Trong hành trình khám phá, bạn có thể kết hợp ghé thăm lễ hội Ka-tê rộn rã tiếng trống Paranưng và trải nghiệm di tích tháp Pô Sah Inư ngàn năm tuổi để có góc nhìn trọn vẹn nhất về đời sống xứ biển.
Hỏi đáp nhanh và cẩm nang thực địa: Làng gốm Chăm Bình Đức
1. Giá vé tham quan và giờ mở cửa: - Vé vào cổng các di tích văn hóa lịch sử tại Phan Thiết dao động từ 15.000 - 20.000 VNĐ/người lớn (miễn phí cho trẻ em và người cao tuổi). Mở cửa liên tục từ 07h00 đến 17h00 hàng ngày. 2. Quy định trang phục khi bước vào không gian tâm linh: - Yêu cầu trang phục lịch sự, kín đáo (áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối). Không đội mũ, đeo kính đen và tháo giày dép khi bước vào chánh điện hoặc lòng tháp thờ phụng. 3. Dịch vụ hướng dẫn viên và thuyết minh di sản: - Tại Di tích Trường Dục Thanh, Dinh Vạn Thủy Tú và Tháp Pô Sah Inư đều có hướng dẫn viên tại điểm thuyết minh miễn phí hoặc hỗ trợ đoàn với mức phí tượng trưng 50.000 - 100.000 VNĐ/đoàn. 4. Ý nghĩa giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ: - Đây là những địa chỉ đỏ lý tưởng cho các gia đình và đoàn trường học đưa con em đến tham quan, học tập lịch sử dân tộc và bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước. Đồng thời, đừng quên tham khảo thêm cung đường Tuy Phong Bắc Bình đầy nắng gió và bỏ túi hành trình khám phá văn hóa Chăm bản địa giúp chuyến đi thêm thuận lợi và giàu trải nghiệm ý nghĩa. Đồng thời, đừng quên tham khảo thêm cung đường Tuy Phong Bắc Bình đầy nắng gió và bỏ túi hành trình khám phá văn hóa Chăm bản địa giúp chuyến đi thêm thuận lợi và giàu trải nghiệm ý nghĩa. Độc giả có thể tra cứu thêm cẩm nang du lịch Phan Thiết - Mũi Né và lịch trình khám phá Phan Thiết 2 ngày 1 đêm để kết nối thuận tiện các điểm đến trong hành trình.

Di sản không chỉ tồn tại qua những công trình gạch đá cổ xưa mà sống động trong từng hơi thở sinh hoạt và niềm tự hào của cộng đồng. Trách nhiệm của mỗi du khách là trân trọng từng hiện vật và giữ gìn sự trang nghiêm nơi chốn linh thiêng.
Một chuyến đi giàu ý nghĩa luôn bắt đầu từ sự tôn trọng bản sắc địa phương, góp phần lan tỏa vẻ đẹp văn hóa truyền thống của Bình Thuận đến bạn bè muôn phương.
Câu hỏi thường gặp
Thời điểm lý tưởng nhất để trải nghiệm Làng gốm Chăm Bình Đức là khi nào?
Du khách nên đến vào buổi sáng sớm (6h00 - 8h30) hoặc chiều muộn (15h30 - 17h30) khi thời tiết Phan Thiết mát mẻ, nắng dịu và ánh sáng đẹp nhất.
Chi phí tham quan hoặc trải nghiệm Làng gốm Chăm Bình Đức khoảng bao nhiêu?
Mức chi phí rất hợp lý, dao động từ miễn phí đến vài chục ngàn đồng tùy theo dịch vụ thuê ván, cano hoặc ăn uống địa phương.
Cần lưu ý điều gì khi đến Làng gốm Chăm Bình Đức?
Nên chuẩn bị kem chống nắng, mũ rộng vành, nước uống cá nhân và đặc biệt luôn thu gom rác thải để bảo vệ cảnh quan môi trường biển.
Góp ý & Cập nhật thông tin cùng Phan Thiết+
Bạn phát hiện địa chỉ, giờ mở cửa cần cập nhật hoặc có trải nghiệm thực tế tại Phan Thiết – Mũi Né muốn chia sẻ? Hãy gửi phản hồi trực tiếp cho Ban Biên Tập.